Kopalnia Gotthard - Karol - Ruda Śląska Orzegów

 

W okolicach Orzegowa poszukiwania węgla rozpoczęto już w roku 1824. Teren został pokryty wieloma małymi kopalniami, które wydobycie prowadziły głównie metodą odkrywkową - płytkich chodników. Z czasem zaczęto pogłębiać małe szyby. Z jednego z takich szybów „Schaffler”, powstała w 1837 roku kopalnia „Orzegów”.

Kolejnym etapem było powstanie kopalni Karol w latach 1873-1877. Głębokość kopalni wynosiła wówczas 303 metry, a głównymi szybami były: „Gotthard” (Jurand, którego nazwę w 1936 roku zmieniono na Pułaski), Kynast (Krzysztof), Sztolberg (Sobiesław). W 1878 roku pogłębiono szyb „Kynast”, a w 1908 szyb Sztolberg.

Kopalnia posiadała własną elektrownię, tartak i cegielnię. Na terenie kopalni znajdowały się: warsztat mechaniczny i elektryczny, stolarnia, magazyny, łaźnia i sypialnia. Wydobycie prowadzono pod gęsto zabudowanym osiedlem metodą podsadzkową.

Do strasznej tragedii doszło na kopalni, w szybie Gotthard, 18 lipca 1898 roku. Wskutek uszkodzenia tzw. „łapaczy” wyśliznęła się klatka z 26 górnikami w środku, spadając na dno szybu. Przeżył tylko jeden górnik.

Pomnik górników, którzy zginęli w 1898 roku znajduje się na starym orzegowskim cmentarzu.

Zginęli wówczas: Albert Biernol (l.32), Urban Cholewa (l.46), Józef Dylong (b.d),

Emanuel Gawron (l.57), Jan Gawron (l.21), Aleksander Gnida (l. 41), Franciszek Graber (l.36),

Jan Grzeszka (l.43), Karol Jakubczyk (l. 41), Józef Jaworek (l.23), Jan Jenczmyk (b.d), Artur Keihl (l.21), Jan Klasik (l.39), Józef Kokos (l.33), Franciszek Lukaszczyk (l.40), Karol Niewiadomski (l.18), Franciszek Pakosz (l.38), Józef Penkala (l.36), Robert Podeszwa (l.25), Augustyn Segeth (l.28), Andrzej Swoboda (l.39), Antoni Szołtysek (b.d), Mateusz Świętek (l.41), Walenty Twardoch (l.46), Augustyn Zimolong (l.25).

Kolejna katastrofa, tym razem bez ofiar śmiertelnych wydarzyła się 13 lutego 1932 roku. Około godziny 15-tej na pokładzie „Pochhammer” wybuchł pył węglowy. Dym i ogień uchodziły szybem Sztollberg. Straże pożarne zalewały szyb wodą. Kiedy ratownicy postawili kilka tam, ogień udało się opanować.

Maszyna parowa, wyciągowa szybu Jurand z 1886 roku jeszcze się zachowała, choć zapomniana niszczeje. Pracę zakończyła w 1969 roku , kiedy zamknięto szyb.

Nazwę kopalni na Karol przemianowano 1 października 1936 roku. W latach 1938-1939 na kopalni pracowało 1300 robotników. Dobowe wydobycie wynosiło wówczas 3000 ton. Podczas okupacji kopalnią kierował Braunmühl. Pod koniec 1944 roku wydobycie spadło do 1400 t na dobę. Władze polskie 1 lutego 1945 roku przejęły kopalnię, która była w znacznym stopniu zdewastowana przez Niemców. Rozpoczęto uprzątanie pozawalanych chodników i już po 2 tygodniach wydobywano z kopalni 400 t węgla na dobę. 

Od 1945 roku do 1957 kopalnia Karol należała do Rudzkiego ZPW, a od kwietnia 1957 r. do Bytomskiego ZPW. Po pogłębieniu szybu „Sobiesław” kopalnię Karol połączono przekopem z kopalnią Szombierki i od 1 stycznia 1970 weszła w jej skład.

Kopalnię zamknięto pod koniec lat 70-tych XX w.

Mapa kopalni 1. z 1883 roku 2.z 1958 r

Źródło: „Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich”, „Informator historyczny kopalń Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego”

Kolonia robotnicza Morgenroth

 

Osiedle Morgenroth w Rudzie Śląskiej przy ulicach Szafranka, Styczyńskiego, Bytomskiej powstało około 1906 roku . Zbudowano je dla robotników dawnej kopalni Wawel (Brandenburg). Kopalnia Wawel istniała już od 1751 roku, a formalnie od 1 listopada 1770 r. Była własnością barona von Stechow. Od 1778 roku przeszła na własność rodu Ballestremów. Od 1854 roku pod nazwą Brandenburg. W 1924 roku nazwę zmieniono na Bronibor potem na Wawel. Od 1931 roku weszła w skład kopalni Walenty-Wawel.

Osiedle wybudowano według projektu nieznanego architekta jako trzy stosunkowo małe grupy budynków, każda na rzucie prostokąta. Układ kolonii robotniczej tworzy 12 budynków mieszkalnych murowanych z cegły o oryginalnych kształtach. 

Budynki różnią się między sobą rozczłonkowaniem elewacji, otworami okiennymi i drzwiowymi oraz drobnymi detalami. Dachy budynków są wielospadowe, kryte dachówką ceramiczną, nadające całej kolonii niepowtarzalności. 

Elewacje ozdobiono ornamentami z cegły licowej i otynkowanych pól. Funkcję ozdobną pełnią również drewniane belki jak i drewniane daszki nad wejściami.

Budynki wybudowano w dwóch typach. W jednym typie posiadają dwa segmenty, a każdy segment składa się z dwóch mieszkań – kuchnia plus dwa pokoje. Parterowe pomieszczenie gospodarcze jest dobudowane do budynku. Obecnie najczęściej pełni funkcję garażu. W drugim rozwiązaniu (ulica Styczyńskiego) pomieszczenie gospodarcze znajduje się jako wolnostojące, na dziedzińcu. Budynki od strony frontowej posiadają ryzalit w formie wieży.

Mapa z 1901 roku. Czerwone kółko to teren na którym 5 lat później 

wybudowano kolonię robotniczą.

Wcześniej Chebzie nazywało się Morgenroth

Rudahamer - kolonia robotnicza w Rudzie Śląskiej

„Rudahamer” - kolonia robotnicza w Kuźnicy Rudzkiej zlokalizowana przy ulicy Sobieskiego i Szczęść Boże. Nazwa Kuźnicy Rudzkiej związana jest działającą tu nad rzeką Bytomką do lat 20-tych XIX w. kuźnicą, której właścicielem był Jan Gierałtowski. Gierałtowski zakupił w 1540 roku Rudę wraz z zamkiem, folwarkiem i kuźnicą. W 1798 roku właścicielami majoratu rudzko-biskupicko-pławniowickiego zostali Ballestremowie. 

Kolonię wybudowano dla pracowników zakładów przemysłowych Borsiga w Biskupicach należących do rodziny Ballestrem. Kolonię budowano dwuetapowo. W latach 1899-1906 wybudowano zasadniczą część kolonii w skład której wchodziły 152 mieszkania, obiekty usługowe jak sklep, pralnia, łaźnia, robotnicze kasyno, park.

Budowę rozpoczęto od postawienia 26 domów mieszkalnych po północnej stronie drogi. Po 1906 roku wybudowano kolejne 12 domów po południowej stronie drogi. Czterorodzinne budynki murowane są z cegły i posiadają skromne detale architektoniczne. Częściowo są podpiwniczone. 

Budynki przykryto dachami wielospadowymi pokrytymi ceramiczna dachówką. Każde mieszkanie posiada osobne wejście od tyłu i przodu przybudówek. W skład każdego mieszkania wchodzi kuchnia, pokój i alkierz na parterze oraz pokój i strych na poddaszu. Schody prowadzące na poddasze znajdują się w kuchni. Ubikacje i pomieszczenia gospodarcze znajdują się w przybudówkach. 

Każdemu mieszkaniu przynależny był ogródek.

Przez osiedle biegła bardzo szeroka droga wykonana z żużla wielkopiecowego przykrytego kamienna nawierzchnią, której budowę rozpoczęto w 1893 roku. Drogą biegła linia tramwajowa, od 1896 roku kursował tędy elektryczny tramwaj łączący Zabrze z Bytomiem.

W latach 1908 -1910, w sąsiedztwie parku wybudowano szpital Spółki Brackiej, jako uzdrowiskowy dla pracowników zakładów górniczych. Po powstaniach śląskich i plebiscycie na Śląsku, podziale majoratu na część należącą do Polski i część należącą do Rzeszy Niemieckiej po niemieckiej stronie wybudowano nowe połączenie drogowe wyposażone w linie tramwajową (obecna ulica Bytomska w Zabrzu). Skutek był taki, iż torowisko na ulicy Sobieskiego rozebrano.

 Dawne kasyno robotnicze

Budynek dawnego Urzędu Celnego, który funkcjonował w latach 1922-1932 i stanowił przejście graniczne pomiędzy Polską a Niemcami

To zatrzymało dalszy rozwój osiedla które jakby utraciło swoje znaczenie. 25 lat po wybudowaniu szpitala, w 1934 roku złożono wniosek o jego rozbiórkę podając jako przyczynę występujące szkody górnicze. Wszystkie budynki wchodzące w skład tego osiedla zachowały się do dziś mając oryginalną bryłę główną.

 Pozostałość po dawnym szpitalu Spółki Brackiej

Staw Szkopa w parku im. Jana III Sobieskiego

Mapa kolonii z 1916 r.

źródło: www.rudaslaska.pl

Stary cmentarz w Orzegowie - Ruda Śl.

Stary cmentarz parafii p.w. św. Michała Archanioła

Założony został w 1894 roku. Jeszcze przed 1914 rokiem powiększono jego teren wskutek wzrostu liczby mieszkańców tutejszej parafii w kierunku dzisiejszej ul. Bogusławskiego. Graniczył wówczas z kopalnią Paweł. 

Po 1945 roku kiedy zaprzestano eksploatować pokłady węgla pod cmentarzem zaczęła wysoko podnosić się woda gruntowa. To uniemożliwiło chowanie zmarłych. Nekropolia służyła intensywnie jako miejsce pochówku mieszkańcom Orzegowa do 1945 r. Sporadycznych pochówków dokonywano jeszcze w latach 50 tych XX w.

Spoczywają tu górnicy kopalni Karol, robotnicy orzegowskich zakładów, rzemieślnicy i handlowcy, działacze społeczni, polscy i niemieccy nauczyciele orzegowskich szkół, powstańcy śląscy.

Na uwagę zasługują duże grobowce rodzinne zamożnych rodów z Orzegowa: Owczarków, Gajowskich, Konderlów, Albercioków, Chęcioków, Podeszwów.

Interesujące są też żelazne krzyże nagrobne o różnorakich kształtach.

Jest tu pomnik górników którzy zginęli 18 lipca 1898 roku. W szybie Gotthardt zerwała się klatka szybowa i zginęło wówczas 25 górników. Pomnik poległych górników został zniszczony w wyniku wichury w 1997 roku. Renowację pomnika przeprowadził rzeźbiarz Stanisław Pietrusa.

Obok pochowani są pracownicy kopalni Karol, którzy zginęli 27 stycznia 1945 r. Ci pracownicy poszli zabezpieczyć kotły na kopalni i w czasie załadunku węgla na hałdzie zostali ostrzelani przez sowietów. Zginęło 7 górników.

Na cmentarzu znajdują się 202 nagrobki z czytelnymi inskrypcjami, w tym 166 w j.polskim, 36 w j.niemieckim (14 kursywą neogotycką)

W latach 1945 – 1947 z rozporządzenia wojewody śląskiego Aleksandra Zawadzkiego była prowadzona akcja odniemczania cmentarzy czyli wydrapywano inskrypcje.

Na nagrobkach umieszczane były też inskrypcje mistrzów kamieniarskich którzy wykonywali nagrobki.

Na tej starej nekropolii pochowani zostali między innymi:

Konstanty Latka – uczestnik powstania styczniowego i wojny prusko-francuskiej

Jan i Ewa Konderla – założyciele wielkiego zakładu wędliniarskiego w Orzegowie

Henryk Konderla – piekarz zaopatrywał w chleb cały Orzegów

Victor Pyka - wybudował duży hotel Victoria za hotelem była duża sala taneczna

Hugo Owczarek - 100 lat temu miał ubojnię trzody chlewnej i zaopatrywał w mięso całą okolicę

Waleska Tomankowa - żona polskiego burmistrza Orzegowa który w latach 20 i 30 zrobił wiele dobrego dla dzielnicy

Adam Hulok - założył w Orzegowie Towarzystwo Śpiewaków Śląskich „Chopin”

Feliks Wyleżoł – zamordowany przez niemieckie bojówki w 1920 r.

Leon Barański – powstaniec śląski, otruty po powrocie z powstania

Oskar Moszny, Konrad Mrozek, Wilchelm Lukaszczyk – powstańcy śląscy, którzy zginęli podczas ataku na placówkę Grenschtzu w Orzegowie 18 sierpnia 1919 r.

Mapa Orzegowa z zaznaczonym cmentarzem z 1901 r. (ORSIP)