Kolonia robotnicza Morgenroth

 

Osiedle Morgenroth w Rudzie Śląskiej przy ulicach Szafranka, Styczyńskiego, Bytomskiej powstało około 1906 roku . Zbudowano je dla robotników dawnej kopalni Wawel (Brandenburg). Kopalnia Wawel istniała już od 1751 roku, a formalnie od 1 listopada 1770 r. Była własnością barona von Stechow. Od 1778 roku przeszła na własność rodu Ballestremów. Od 1854 roku pod nazwą Brandenburg. W 1924 roku nazwę zmieniono na Bronibor potem na Wawel. Od 1931 roku weszła w skład kopalni Walenty-Wawel.

Osiedle wybudowano według projektu nieznanego architekta jako trzy stosunkowo małe grupy budynków, każda na rzucie prostokąta. Układ kolonii robotniczej tworzy 12 budynków mieszkalnych murowanych z cegły o oryginalnych kształtach. 

Budynki różnią się między sobą rozczłonkowaniem elewacji, otworami okiennymi i drzwiowymi oraz drobnymi detalami. Dachy budynków są wielospadowe, kryte dachówką ceramiczną, nadające całej kolonii niepowtarzalności. 

Elewacje ozdobiono ornamentami z cegły licowej i otynkowanych pól. Funkcję ozdobną pełnią również drewniane belki jak i drewniane daszki nad wejściami.

Budynki wybudowano w dwóch typach. W jednym typie posiadają dwa segmenty, a każdy segment składa się z dwóch mieszkań – kuchnia plus dwa pokoje. Parterowe pomieszczenie gospodarcze jest dobudowane do budynku. Obecnie najczęściej pełni funkcję garażu. W drugim rozwiązaniu (ulica Styczyńskiego) pomieszczenie gospodarcze znajduje się jako wolnostojące, na dziedzińcu. Budynki od strony frontowej posiadają ryzalit w formie wieży.

Mapa z 1901 roku. Czerwone kółko to teren na którym 5 lat później 

wybudowano kolonię robotniczą.

Wcześniej Chebzie nazywało się Morgenroth

Kolonia robotnicza kopalni Dębieńsko - Czerwionka-Leszczyny

Wraz z rozwojem kopalni Dębieńsko (Dubensko), wzrosło zapotrzebowanie na pracowników: górników, sztygarów, urzędników. W tym celu właściciel kopalni Spółka Akcyjna Zjednoczonych Hut Królewskich „Królewska” i „Laura” zdecydowała o wybudowaniu osiedla robotniczego. 

Osiedle budowano etapami w latach 1898-1916. Cały kompleks zaprojektował mistrz budowlany Stork z Czerwionki. Koszt budowy oszacowano na 270 tys. marek. Pierwsze familoki powstały w 1900 r. przy ul. Kościuszki. Kolejne przy ulicach: 3 Maja (1900-1901), Głowackiego (1902), Furgoła 41 (1903), Słowackiego (1903-1904), Przyjaźni (1905), Przemysłowej (1906), Hallera (1906-1907), Kombatantów (1908), Mickiewicza (1909-1910), Przemysłowej 10 (1911), Wolności (1912-1916), Szkolnej (1914), Kopalnianej (1915-1916).

Oprócz domów dla górników z rodzinami, wybudowano również domy dla górników nieżonatych, wille dla kadry kierowniczej i dyrektora, szkołę, sklep, pralnię, suszarnię, magiel, piekarnię, kościół. Obok willi dyrektora kopalni wybudowano korty tenisowe i utworzono park.

Jednym słowem z osady wiejskiej powstała dzielnica miejska. Do 1909 roku wybudowano 42 familoki, 2 domy sypialne dla nieżonatych oraz 4 budynki urzędnicze. Do 1913 roku wybudowano 73 domy z 400 mieszkaniami oraz budynkami gospodarczymi. 

Zabudowa rozplanowana jest na planie prostokąta, a budynki ustawiono w układzie kalenicowym. Na około 15 ha wybudowano 84 budynki z czerwonej cegły, których elewacje ozdobiono elementami z białej cegły glazurowanej, elementami „muru pruskiego” oraz fragmentami gładkich tynków. 

Budynki są jedno i dwukondygnacyjne i występuje ich 40 typów. Każdy budynek jest inny i różni się detalami architektonicznymi. Wiele budynków posiada dachy mansardowe, wszystkie dachy pokryte są ceramiczną dachówką. W domach znajdowało się 4,6 lub 8 mieszkań. Na mieszkanie robotnicze składała się kuchnia z pokojem lub kuchnia z dwoma pokojami. 

Do dyspozycji mieszkańców były piwnice i ogólnodostępny strych oraz komórki przy każdym budynku z dwoma pomieszczeniami.

Jedno pomieszczenie służyło do przechowywania opału, a drugie do hodowli zwierząt (chlywik). W zabudowaniach gospodarczych mieściły się wspólne ubikacje dla mieszkańców jednej klatki schodowej (haziel). 

Każdy z budynków miał ogródek warzywny o pow. 150 mkw, w którym posadzono wcześniej kilka drzew owocowych. Na uwagę zasługuje fakt, iż ogródki przydomowe zajmowały prawie 50% powierzchni całego osiedla familoków.

Powierzchnia mieszkań wynosiła od 40 do 70 metrów kwadratowych. Czynsz dla 42 metrowego mieszkania – pokój z kuchnią wynosił 8 marek. Dla mieszkania o powierzchni 50,6 mkw – pokój, kuchnia i przedpokój – 10 marek. 

Za mieszkanie o powierzchni 65,8 mkw – 2 pokoje, kuchnia i przedpokój trzeba było zapłacić 12 marek miesięcznie. Budynki posiadały wodociągi, kanalizację, energię elektryczną. Jako ogrzewanie wyposażone były w piece kaflowe. 

Na osiedlu zadbano również o zieleń. Ulice obsadzono drzewami liściastymi takimi jak: lipy, kasztanowce, jarzębiny, buki, akacje.

Osiedle patronackie kopalni „Dębieńsko” obok Nikiszowca należy do piękniejszych na Śląsku.

Źródło: „Dziewiętnastowieczne osiedle robotnicze jako przykład współczesnej jakości środowiska mieszkaniowego” - Łukasz Mazur; familoki.com.pl;

Rudahamer - kolonia robotnicza w Rudzie Śląskiej

„Rudahamer” - kolonia robotnicza w Kuźnicy Rudzkiej zlokalizowana przy ulicy Sobieskiego i Szczęść Boże. Nazwa Kuźnicy Rudzkiej związana jest działającą tu nad rzeką Bytomką do lat 20-tych XIX w. kuźnicą, której właścicielem był Jan Gierałtowski. Gierałtowski zakupił w 1540 roku Rudę wraz z zamkiem, folwarkiem i kuźnicą. W 1798 roku właścicielami majoratu rudzko-biskupicko-pławniowickiego zostali Ballestremowie. 

Kolonię wybudowano dla pracowników zakładów przemysłowych Borsiga w Biskupicach należących do rodziny Ballestrem. Kolonię budowano dwuetapowo. W latach 1899-1906 wybudowano zasadniczą część kolonii w skład której wchodziły 152 mieszkania, obiekty usługowe jak sklep, pralnia, łaźnia, robotnicze kasyno, park.

Budowę rozpoczęto od postawienia 26 domów mieszkalnych po północnej stronie drogi. Po 1906 roku wybudowano kolejne 12 domów po południowej stronie drogi. Czterorodzinne budynki murowane są z cegły i posiadają skromne detale architektoniczne. Częściowo są podpiwniczone. 

Budynki przykryto dachami wielospadowymi pokrytymi ceramiczna dachówką. Każde mieszkanie posiada osobne wejście od tyłu i przodu przybudówek. W skład każdego mieszkania wchodzi kuchnia, pokój i alkierz na parterze oraz pokój i strych na poddaszu. Schody prowadzące na poddasze znajdują się w kuchni. Ubikacje i pomieszczenia gospodarcze znajdują się w przybudówkach. 

Każdemu mieszkaniu przynależny był ogródek.

Przez osiedle biegła bardzo szeroka droga wykonana z żużla wielkopiecowego przykrytego kamienna nawierzchnią, której budowę rozpoczęto w 1893 roku. Drogą biegła linia tramwajowa, od 1896 roku kursował tędy elektryczny tramwaj łączący Zabrze z Bytomiem.

W latach 1908 -1910, w sąsiedztwie parku wybudowano szpital Spółki Brackiej, jako uzdrowiskowy dla pracowników zakładów górniczych. Po powstaniach śląskich i plebiscycie na Śląsku, podziale majoratu na część należącą do Polski i część należącą do Rzeszy Niemieckiej po niemieckiej stronie wybudowano nowe połączenie drogowe wyposażone w linie tramwajową (obecna ulica Bytomska w Zabrzu). Skutek był taki, iż torowisko na ulicy Sobieskiego rozebrano.

 Dawne kasyno robotnicze

Budynek dawnego Urzędu Celnego, który funkcjonował w latach 1922-1932 i stanowił przejście graniczne pomiędzy Polską a Niemcami

To zatrzymało dalszy rozwój osiedla które jakby utraciło swoje znaczenie. 25 lat po wybudowaniu szpitala, w 1934 roku złożono wniosek o jego rozbiórkę podając jako przyczynę występujące szkody górnicze. Wszystkie budynki wchodzące w skład tego osiedla zachowały się do dziś mając oryginalną bryłę główną.

 Pozostałość po dawnym szpitalu Spółki Brackiej

Staw Szkopa w parku im. Jana III Sobieskiego

Mapa kolonii z 1916 r.

źródło: www.rudaslaska.pl

Alfred kolonia - Katowice Józefowiec

Kolonia Alfred to dawna osada robotnicza założona w połowie XIX dla pracowników kopalni węgla „Alfred” (przy Pl.Alfreda w Katowicach). Wiosną 1834 roku książę Ujazdu Friedrich Wilhelm Eugen Karl Hugo Hohenlohe-Oehringen ze Sławięcic dostał nadanie na kopalnię "Alfred". Eksploatację węgla na kopalni rozpoczęto od 1865 roku, a dwa lata później kopalnię powiększono.

Budynek administracyjny

Kopalnia „Alfred” w 1869 roku wraz z innymi kopalniami i polami górniczymi weszła w skład działającej na Wełnowcu kopalni „Hohenlohe”. Cała kopalnia „Hohenlohe” w skład której wchodziły: „Caroline”, „Hohenlohe”, „Maria”, „August”,
"Hutte" dzieliła się na dwa zakłady noszące nazwy od szybów "Alfred" i "Paulina". Przy szybie  "Alfred" powstała ta właśnie osada. Walter Serlo w swoim opracowaniu z 1901 roku podaje, iż szyb "Alfred" miał 182 m głębokości.

Obudowa szybu była murowana i zbrojona o przekroju beczkowatym 5400 x 3680 z dwoma przedziałami wind. Szyb pełnił również rolę wentylacyjną.

Budynek cechowni

Kopalnię zamknięto w latach 20-tych XX wieku, a po roku 1923 pokopalniane budynki przystosowano do zamieszkania.

W 1951 r. tereny kolonii weszły w skład miasta Katowice. Kolonia znajduje się w dzielnicy Katowic Józefowiec. W sierpniu 1978 roku kolonię wpisano do rejestru zabytków.

W dobrym stanie zachowały się ceglane budynki: nadszybia, maszyny wyciągowej, cechowni, kuźni, kotłowni, łaźni, wagi, administracji.

Budynek maszyny wyciągowej

W trybie bezprzetargowym 11 grudnia 2015 r. Kolonię Alfred wydzierżawiono na 10 lat Mysłowickiej Fundacji Pomocy Dzieciom i Seniorom „Wioska Serc im Jana Pawła II”.

Kapliczka dawny piekarniok, czyli piec chlebowy

To kolejne bardzo interesujące, urokliwe i klimatyczne miejsce na Śląsku, które koniecznie trzeba zobaczyć.