Borsigwerk - Zabrze Biskupice

W Zabrzu Biskupicach znajduje się jedna z wielu kolonii robotniczych na Śląsku.

Budowę kolonii robotniczych wymuszał szybki rozwój gospodarczy w drugiej połowie XIX w.

Pracodawcy – właściciele zakładów, by zapewnić sobie stałą siłę roboczą, budowali w pobliżu zakładów pracy osiedla mieszkaniowe.

Jedno z takich osiedli patronackich wybudował w latach 1863-1878 Albert Borsig, syn Johanna Friedricha Augusta Borsiga, założyciela koncernu przemysłowego.

W 1854 roku August Borsig wydzierżawił od hrabiego Ballestrema pola węglowe w rejonie Biskupic. W 1862 rok również od Ballestrema wydzierżawia kopalnię Hedwigwünsch. W 1863 roku powstaje Huta Borsiga, dla której z Berlina Borsig sprowadza 131 pracowników.

Na powierzchni 19 ha rozpoczęto w 1863 roku budowę osiedla robotniczego. W 1871 roku stało już 58 domów dla 742 rodzin. Północna część osiedla miała budynki o wyższym standardzie. Regularnie ustawione familoki wybudowano z czerwonej cegły licówki, o dachach dwuspadowych przykrytych dachówka karpiówką. Każdy dom przeznaczony był dla 16 ewentualnie 10 rodzin. Obok wybudowano komórki na węgiel i małe stajnie dla przydomowych zwierząt. 

Między budynkami były przydomowe ogródki. Mieszkania przeciętnie miały 55 m kw powierzchni i były o dość wysokim standardzie. W mieszkaniach mogli zamieszkiwać jedynie pracownicy zakładu, a w przypadku śmierci pracownika rodzinę przenoszono do specjalnych baraków.

Oprócz familoków wzniesiono dom bliźniak dla urzędników z przybudówkami wyposażony w przydomowy ogródek. W skład osiedla wchodził również hotel z trzema restauracjami, pokojami gościnnymi i mieszkaniem dla gospodarza. 

Na osiedlu była piekarnia i rzeźnia wraz z mieszkaniami dla piekarza i rzeźnika. W 1867 roku wybudowano budynek urzędu pocztowego, który również miał mieszkaniami dla urzędników poczty. Tuż przy osiedlu założono park o powierzchni 1 ha,

w którym znajdowała się kręgielnia, muszla koncertowa, pawilon taneczny, altanki.

Szkoła ewangelicka z kaplicą

W latach 1869-1870 wybudowano szkołę ewangelicką wraz z kaplicą i mieszkaniami dla nauczycieli. Kaplica wyposażona była w ołtarz, ambonę i miejsca siedzące. 

Ołtarz w kaplicy ewangelickiej

Fragment oryginalnej tapety w kaplicy

Szkoła miała 6 dużych klas i 4 mieszkania dla żonatych nauczycieli oraz 2 dla nieżonatych. Osiedle posiadało własny gabinet lekarski z izbą przyjęć.

W 1870 roku na południu osiedla założono cmentarz ewangelicki. W pobliżu cmentarza było boisko sportowe. Kolonia wyposażona była praktycznie we wszystko co stanowiło swoisty zamknięty świat, gdzie ludzie się rodzili i umierali.
(źródło: Biskupice widziane oczami Guntera Blasczyka)

Kaplica na cmentarzu ewangelickim

Fragment mapy z 1883 roku (ORSiP)

Nagrobki na cmentarzu ewangelickim

Szyb Maciej - Zabrze

Szyb Maciej znajdujący się w Zabrzu-Maciejowie należał do kopalni „Concordia”. W 1843 roku hrabia Łazarz Henckel von Donnersmarck uruchomił kopalnię „Concordia” w pobliżu najstarszej zabrzańskiej kopalni „Amalia”. W 1876 roku „Amalia” została włączona do „Concordii”.

Ponieważ zapotrzebowanie na węgiel wzrastało, modernizowano i rozbudowywano kopalnię, pogłębiano istniejące szyby 
i głębiono nowe. Główny szyb kopalni – szyb „Concordia” miał 575 m głębokości. 3 kilometry na zachód od głównego szybu kopalni, w 1922 roku rozpoczęto drążenie szybu „West Schacht” (Maciej – nazwa zmieniona w 1945 r.). Szyb drążono kilka lat z powodu niesprzyjających uwarunkowań geologicznych. Zgłębiono go do 198 m. Obudowę szybu o grubości 50 cm wymurowano na zaprawie cementowej. Pełnił funkcję wentylacyjną i odwadniającą. W ograniczonym zakresie pełnił również funkcję szybu wydobywczego, materiałowego i zjazdowego. Z kopalnią został połączony przekopem „Belfort” na poziomie 220 m. Nad szybem postawiono stalową wieżę wyciągową oraz budynek nadszybia, w którym znajdowała się sortownia i waga. Waga firmy Schönfeldrer z Wrocławia obsługiwała odbiorców indywidualnych. Wieżę o wysokości 29 metrów wykonała Donnersmarckhütte AG Zabrze.

Taras widokowy znajduje się na wysokości 24,5 m. Średnica kół linowy wynosi 300 cm.

Obok budynku nadszybia wybudowano maszynownię, w której zainstalowano elektryczna maszynę wyciągową. Przy nim znajduje się budynek rozdzielni i przetwornicy. Przetwornicę maszyny wyciągowej produkcji Simens – Schuckert Werke AG Berlin wybudowano w latach 1925-1928.

Obok szybu znajduje się budynek wentylatora elektrycznego systemu Guibal. W 1942 roku w budynku nadszybia zlikwidowano sortownię, w miejsce której urządzono markownię i lampownię.

Zmiana ta podyktowana była zwiększeniem w tym okresie funkcji zjazdowej szybu. W budynku nadszybia dobudowano w 1942 roku bunkier na wydobywany kamień, który torami wywożono na pobliską hałdę. W 1928 roku Gwarectwo Castellengo-Abwehr utworzyło zakład wodociągowy, który zagospodarował nadmiar wody wokół szybu. Przy szybie Maciej była stacja pomp wyposażonych w chloratory do jej odkażania. Zakład Wodociągowy zaopatrywał w wodę miasta i gminy na odcinku Bytom-Gliwice, a główny wodociąg biegł wzdłuż torów kolejowych.

Kolejne przebudowy szybu miały miejsce w roku 1959, 1972 i 1985. Z końcem lat 70- tych XX w. w rejonie szybu Maciej z powodu wyczerpania zasobów zanikało wydobycie węgla.

Szyb miał być zlikwidowany jednak dzięki staraniom Przedsiębiorstwa Górniczego Demex do tego na całe szczęście nie doszło. Demex zaproponowało kopalni przejęcie szybu i urządzenie w nim głębinowego ujęcia wody. W 1995 roku Demex przejmuje szyb i rozpoczynają się przygotowania do rewitalizacji całego obiektu i wykorzystania go do celów turystycznych. 
W tym celu wykonano szereg prac konserwacyjnych, budowlanych i odnawiających zarówno budynki jak i wyposażenie. 
W latach 2007-2010 przeprowadzono remont wieży wyciągowej, maszyny wyciągowej i jej wyposażenia. Budynek maszynowni oraz rozdzielni wyremontowano w latach 2009-2010. Prace konserwatorsko-remontowe wagowni oraz budynku nadszybia wykonano między 2011 a 2014 rokiem.

Obecnie pięknie wyremontowany szyb Maciej stanowi dużą atrakcję turystyczną. W budynku nadszybia urządzono dwupoziomową restaurację, bistro, salę bankietową oraz biuro obsługi turystów. Zainstalowane w szybie dwie pompy głębinowe tłoczą wodę do pobliskiej Stacji Wodnej. Tam jest filtrowana, a efektem końcowym jest średnozmineralizowana, wapniowo-magnezowa woda o dobrych właściwościach smakowych.

Na placu drzewnym, obok budynków znajduje się odwrócony wiadukt kolejowy pełniący dziś funkcję plenerowej sceny.

Z wieży wyciągowej można podziwiać panoramę Zabrza, a o historii kopalni opowie nam przewodnik pokazując jej wyposażenie i urządzenia.

(źródło: „Concordia, Ludwik, Pstrowski, Szyb Maciej w Zabrzu”)

Kościół ewangelicki - Zabrze Mikulczyce

Kościół ewangelicko-augsburski przy ulicy Brygadzistów w Zabrzu-Mikulczycach.

W momencie przejęcia miejscowości Mikulczyce – Mikulczicz – Nicilticz przez hrabiego Henckla von Donnersmarcka w połowie XIX w. nastąpił szybki rozwój przemysłowy, tym samym wzrost liczebności ludności. Początkowo luteranie nabożeństwa odprawiali w sali przedszkola Huty Donnersmarck tj. od 1922 roku. Parafian przybywało więc coraz częściej myślano o wybudowaniu świątyni a konkretne plany powstały w 1930 roku. Ze względu na brak środków finansowych budowę przesunięto o kilka lat. Pod kościół wykupiono grunty od hrabiego Donnersmarcka i w czerwcu 1937 roku korzystając z ekologicznych rozwiązań skandynawskich, w zaledwie dwa miesiące wybudowano obiekt. Kościół zaprojektował Kurt Nietzch, a wykonała firma Christoph & Unmack Z Nisky na Łużycach za kwotę 24 tys. marek. Firma ta specjalizowała się w wykonywaniu stosunkowo prostych, tanich i funkcjonalnych budynków z drewnianych prefabrykatów. Grunt pod kościół został utwardzony 100 m3 żużla pohutniczego, którego nie brakowało, a co stanowiło swego rodzaju izolację od gruntu. Rolę izolatora ścian pełni powietrze znajdujące się między dwiema warstwami desek. Wewnętrzne ściany wykończono dzisiejszymi płytami OSB czyli płytami ze sprasowanych drewnianych odpadów. Kościół jest jednonawowy, z prezbiterium z jednym ołtarzem w którym jest 3 metrowej wysokości krucyfiks dzieło Wilhelma Chludeka. W razie potrzeby ołtarz można szybko oddzielić od reszty kościoła rozsuwając składane drzwi. Wewnątrz na eporze zamontowano organy. Po lewej stronie ołtarza znajduje się chrzcielnica, po prawej ambona. Świątynia posiada zakrystię z małym zapleczem i małą dzwonnicę na której zawieszony jest niewielkich rozmiarów dzwon z 1774 roku pochodzący z francuskiego zamku Ham. Ewangelikom podarował go cesarz Wilhelm I a dzwon był zdobyczą z wojny francuskiej-pruskiej. Uroczyste poświecenie świątyni przez biskupa Otto Zönkera nastąpiło 5 września 1937 roku. W dniu poświęcenia kościoła odbyły się dwa chrzty. Ciekawie rozwiązano ogrzewanie świątyni instalując w rogach kaloryfery-piecyki firmy Prometheus zasilane gazem. Każdy grzejnik ma swój palnik a spaliny kwadratowymi rurami z pary grzejników znajdujących się naprzeciw siebie odprowadzane są do jednego komina. Kościół między 1945 a 1952 rokiem był w rękach katolików. Od 1952 roku znów służy ewangelikom. Świątynię wyremontowano w latach 2001-2002 przebudowując schody wejściowe, wymieniając okna i dach oraz wzmacniając fundamenty.

(źródło: tab. info. w kościele;slaskietravel; polskaniezwykla)

Fragment odsłoniętej oryginalnej tapety w prezbiterium