Stację wodociągową Zawada w
Karchowicach wybudowano w latach 1894-1895 z inicjatywy rządu
pruskiego. Wzniesiono wówczas budynki: stacji pomp, kotłowni i
administracyjne.
10 czerwca 1891 roku opracowano projekt
wodociągu. Konieczność wybudowania stacji wymusił szybki rozwój
przemysłu, a tym samym gwałtowny przyrost liczby ludności.
O doskonałej jakości wody w tych
rejonach przekonano się podczas prac związanych z poszukiwaniem
pokładów węgla.
Budynek administracyjny z 1895 r.
Pierwszych odwiertów dokonano w 1874 roku.
W latach 1880-1882 roku odwiercono tzw.
„Karchowicką Studnię Głębinową – Zawada II” o głębokości
215 m.
Inicjatorem wiercenia studni był
drezdeński inżynier Franz Salbach, a odwiertu dokonał inżynier
wiertniczy Wodak. Prace zapoczątkowano 6 września 1880 roku, a
zakończono 27 maja 1882 r.
Kotłownia
Koszt wiercenia do głębokości 200
metrów wyniósł 43500 marek. Ceglane ocembrowanie studni miało
średnicę 5 m i głębokość 2,5 m. Ostatecznie przebudowano
ocembrowanie na śrenicę 4 metrów i głębokość 12 m. Na dnie
ocembrowania odwiert miał średnicę 750 mm, którego przekrój wraz
z głębokością malał. Woda z odwiertu wydobywała się pod
własnym ciśnieniem i gromadziła w studni. Następnie żelaznym
rurociągiem doprowadzana była pod stację pomp do poszczególnych
parowych agregatów pompowych.
Warsztat elektryczny
Początkowo ze studni wydobywało się
blisko 11 m3/min. Kiedy samowypływ spadł do poziomu 6,5 m3/min do
Studni doprowadzono wodę z dwóch odwiertów „Neptun” i
„Zawada”, co pozwoliło podnieść wydajność do 9,5 m3/min. Aby
podnieść wydajność Studni, w I poł. XX wieku zastosowano pompę
mamutową, która dzięki sprężonemu powietrzu dostarczanemu przez
zespół sprężarek tłokowych napędzanych silnikami parowymi,
tłoczyła wodę do zbiornika. Pompa mamutowa w Studni „Zawada II”
pracowała do listopada 1966 roku.
Studnie: Neptun i Hackelberg również
sięgały do głębokości 200 metrów.
W 1884 roku uruchomiono pierwszy
państwowy wodociąg przesyłający wodę w kierunku Królewskiej
Huty (Chorzowa).
Woda z wodociągu dostarczana była do
miejscowości w powiecie zabrzańskim, bytomskim, gliwickim.
Docierała nawet do odległej wieży ciśnień w Chebziu – Rudzie
Śląskiej.
Największym odbiorcą wody była
kopalnia „Królowa Luiza” z Zabrza.
Zespoły pomp napędzane były parą
wytwarzaną w olbrzymich kotłach parowych opalanych węglem z
pobliskich kopalń. Stacja wielokrotnie była modernizowana i
rozbudowywana.
W latach 1921-1929 przeprowadzono
modernizację zakładu wymieniając urządzenia na nowocześniejsze i
większe przebudowując halę maszyn. W 1923 roku w dobudowanym do
hali skrzydle, ustawiono parowy zespół pompowy, zbudowany z
dwucylindrowego tłokowego silnika parowego z kołem zamachowym oraz
zestawu bliźniaczych pomp nurnikowych. Agregat został zbudowany i
zainstalowany przez Aschgerslebener Maschinenfabrik Aschersleben
Zweigwerk der R.Wolf A.G. Magdeburk-Beckau.
Agregat pompowy z 1923 r.
Urządzenie miało bardzo
dobre parametry techniczne. Zestaw pomp nurnikowych mógł tłoczyć
11,2 m3 wody na minutę. Agregat pracował bardzo krótko, bo już w
latach 1924/1925 zaczęto go zastępować dwoma turbozespołami
pompowymi o wydajności do 25 m3/min każdy. Wydajność stacji
wzrosła wówczas do 40 000 m3 wody na dobę. Turbozespół z uwagi
na duże prędkości obrotowe podlegał przeglądowi i remontowi po
przepracowaniu non stop 209-291 dób.
Turbozespół pompowy o wydajności 11m3/min
W 1930 roku po zastosowaniu turbopompy
A.Borsiga agregat był już zbędny. Turbozespół pompowy Borsiga
zbudowany był z dwustopniowej turbiny wysokiego ciśnienia i
odśrodkowej pompy wirowej firmy Sulzer.
Powietrznia
W roku 1929 firma Hersto B.S.
Kesselwerk z Gliwic wybudowała budynek zbiornika kompensacyjnego
(powietrznię).
Zbiornik dzięki zgromadzonemu w nim
powietrzu (16 000 l) pełnił rolę amortyzatora w momencie
uruchamiania turbopompy. Gwałtowne nadciśnienie mogłoby spowodować
rozerwanie rurociągu tłocznego. Budynek powietrzni to drewniana
konstrukcja postawiona na murowanym cokole o rzucie 8-boku foremnego,
średnicy 1,75 m i wysokości 6,5 m. W części podziemnej cokół
przechodzi w studnię, na której dnie biegnie rurociąg tłoczny, w
który wpięty jest zbiornik kompensacyjny w kształcie pionowego
walca.
Wybudowano podziemny zbiornik na wodę
o pojemności 6000 m3 oraz warsztat, magazyn, łaźnię, garaże,
budynki straży pożarnej, komin. Wykonano kolejny odwiert głębinowy
„Zawada IV” oraz wybudowano 3km od stacji studnię „Jelina”.
Wybudowano również dużą kotłownię z dwoma olbrzymimi
wysokoprężnymi kotłami parowymi.
Stacja wodociągowa do 1967 roku
pracowała w oparciu o zespoły kotłów parowych, które następnie
zastąpiono zespołami pompowymi napędzanymi silnikami elektrycznymi
o napięciu 6 kV. W związku z tym wybudowano nową rozdzielnię, a
niepotrzebną już kotłownię zamknięto.
Ostatnia modernizacja stacji miała
miejsce w 2001 roku, a polegała na wymianie zespołów pompowych i
sieci wodociągowej, zastosowaniu nowoczesnych metod sterowania
ciśnieniem i wydajnością oraz unowocześnieniu rozdzielni
zasilającej.
31 maja 1991 roku Stacja Uzdatniania
Wody „Zawada” wpisana została do rejestru zabytków województwa
śląskiego.
(źródło: Szlak Zabytków Techniki,
www.gpw-zawada.pl)
