Walcownia cynku Szopienice - Katowice

 Walcownię cynku w Szopienicach wybudowano w latach 1903-1904 obok Huty Bernhardi, tuż przy linii kolejowej Szopienice-Siemianowice. Należała do firmy Georg von Gisches Erben, a celem budowy było uzyskanie większych zysków, które gwarantowała walcownia blach niż sprzedaż odlanych płyt cynkowych. 

Hala główna Walcowni miała 91 metrów długości, 20 metrów szerokości i 5,1 metra wysokości. Hala maszynowni miała 70 metrów długości i 6 metrów szerokości. Oprócz tych dwóch hal wybudowano kotłownię wyposażoną w 8 kotłów parowych, chłodnię kominową oraz wytwórnię opakowań drewnianych. W hali głównej zainstalowano urządzenia ciągu technologicznego, który był wyposażony w:

• dwa piece topielne opalane węglem kamiennym o pojemności 50 ton
• piec grzewczy do płyt
• karuzelę odlewniczą z 24 formami chłodzonymi wodą
• walcarkę wstępną (urządzenia wykonane przez „Donnersmarckhütte” w Zabrzu w 1904 r.)
• 3 walcarki wykańczające (urządzenia wykonane przez „Donnersmarckhütte” w Zabrzu w 1904 r.)
• 2 nożyce wstępne do cięcia blach
• 2 nożyce wykańczające do blach

Piec topielno-rafinacyjny służył do uszlachetniania i roztopienia cynku przed walcowaniem. Technologia produkcji blach cynkowych wymagała niezanieczyszczonego metalu, natomiast cynk dostarczany z wydziałów destylacji cynku zawierał 98% czystego cynku i 2% zanieczyszczeń w postaci ołowiu. W piecu płyty cynkowe były ponownie topione a ołów jako cięższy opadał na dno, pozostawiając na powierzchni czysty cynk, który był przelewany do form w karuzelach odlewniczych.

W budynku maszynowni zainstalowano 4 maszyny parowe o mocy 250 KM każda, które zostały wyprodukowane w 1903 roku przez firmę „Wilhelmshütte A.G. Bei Sprottau”. Maszyna parowa napędzała walcarkę poprzez wał, na którym zamocowano 30 tonowe koło zamachowe o średnicy 7 metrów. Do napędu pompy wody obiegowej oraz pompy próżniowej służyła 75 konna maszyna parowa.

W 1904 roku w Walcowni zatrudnionych było 144 pracowników dzięki którym wyprodukowano 6091 ton blach cynkowych. Grubość produkowanych blach zaczynała się 0d 0,1 mm.

W 1917 roku rozbudowano halę główną wydłużając ją o 91 metrów. Dodatkowo zainstalowano:

• 2 walcarki wstępne do taśm
• 3 walcarki wykańczające do taśm
• nożyce do taśm
• 2 piece do podgrzewania zwojów taśm
• prasę 1000 tonową z prostarką
• prasę 300 tonową
• piec do podgrzewania prętów o średnicy 130 mm i długości 700 mm
• piec do podgrzewania prętów o średnicy 75 mm i długości 450 mm
• walcarki do drutu
• nożyce

Te zmiany pozwalały na uruchomienie produkcji taśm, szyn i drutu cynkowego.

Po zakończeniu I wojny światowej, która wymusiła nieco inny asortyment produkcji, rozpoczęto produkcję kubków bateryjnych. Ten profil produkcji zakończono w 1933 roku.

Po II wojnie światowej w niewielkim stopniu zmodernizowano istniejące urządzenia.

Produkcja z roku na rok malała co doprowadziło, iż po 97 latach pracy Walcownia została w 2002 roku zamknięta.

Źródło: szopienice.org;  

Stacja wodociągowa Zawada - Karchowice

Stację wodociągową Zawada w Karchowicach wybudowano w latach 1894-1895 z inicjatywy rządu pruskiego. Wzniesiono wówczas budynki: stacji pomp, kotłowni i administracyjne.

10 czerwca 1891 roku opracowano projekt wodociągu. Konieczność wybudowania stacji wymusił szybki rozwój przemysłu, a tym samym gwałtowny przyrost liczby ludności.

O doskonałej jakości wody w tych rejonach przekonano się podczas prac związanych z poszukiwaniem pokładów węgla. 

Budynek administracyjny z 1895 r.

Pierwszych odwiertów dokonano w 1874 roku.

W latach 1880-1882 roku odwiercono tzw. „Karchowicką Studnię Głębinową – Zawada II” o głębokości 215 m.

Inicjatorem wiercenia studni był drezdeński inżynier Franz Salbach, a odwiertu dokonał inżynier wiertniczy Wodak. Prace zapoczątkowano 6 września 1880 roku, a zakończono 27 maja 1882 r.

Kotłownia

Koszt wiercenia do głębokości 200 metrów wyniósł 43500 marek. Ceglane ocembrowanie studni miało średnicę 5 m i głębokość 2,5 m. Ostatecznie przebudowano ocembrowanie na śrenicę 4 metrów i głębokość 12 m. Na dnie ocembrowania odwiert miał średnicę 750 mm, którego przekrój wraz z głębokością malał. Woda z odwiertu wydobywała się pod własnym ciśnieniem i gromadziła w studni. Następnie żelaznym rurociągiem doprowadzana była pod stację pomp do poszczególnych parowych agregatów pompowych. 

Warsztat elektryczny

Początkowo ze studni wydobywało się blisko 11 m3/min. Kiedy samowypływ spadł do poziomu 6,5 m3/min do Studni doprowadzono wodę z dwóch odwiertów „Neptun” i „Zawada”, co pozwoliło podnieść wydajność do 9,5 m3/min. Aby podnieść wydajność Studni, w I poł. XX wieku zastosowano pompę mamutową, która dzięki sprężonemu powietrzu dostarczanemu przez zespół sprężarek tłokowych napędzanych silnikami parowymi, tłoczyła wodę do zbiornika. Pompa mamutowa w Studni „Zawada II” pracowała do listopada 1966 roku.

Studnie: Neptun i Hackelberg również sięgały do głębokości 200 metrów.

W 1884 roku uruchomiono pierwszy państwowy wodociąg przesyłający wodę w kierunku Królewskiej Huty (Chorzowa).

Woda z wodociągu dostarczana była do miejscowości w powiecie zabrzańskim, bytomskim, gliwickim. Docierała nawet do odległej wieży ciśnień w Chebziu – Rudzie Śląskiej.

Największym odbiorcą wody była kopalnia „Królowa Luiza” z Zabrza.

Zespoły pomp napędzane były parą wytwarzaną w olbrzymich kotłach parowych opalanych węglem z pobliskich kopalń. Stacja wielokrotnie była modernizowana i rozbudowywana.

W latach 1921-1929 przeprowadzono modernizację zakładu wymieniając urządzenia na nowocześniejsze i większe przebudowując halę maszyn. W 1923 roku w dobudowanym do hali skrzydle, ustawiono parowy zespół pompowy, zbudowany z dwucylindrowego tłokowego silnika parowego z kołem zamachowym oraz zestawu bliźniaczych pomp nurnikowych. Agregat został zbudowany i zainstalowany przez Aschgerslebener Maschinenfabrik Aschersleben Zweigwerk der R.Wolf A.G. Magdeburk-Beckau. 

Agregat pompowy z 1923 r.

Urządzenie miało bardzo dobre parametry techniczne. Zestaw pomp nurnikowych mógł tłoczyć 11,2 m3 wody na minutę. Agregat pracował bardzo krótko, bo już w latach 1924/1925 zaczęto go zastępować dwoma turbozespołami pompowymi o wydajności do 25 m3/min każdy. Wydajność stacji wzrosła wówczas do 40 000 m3 wody na dobę. Turbozespół z uwagi na duże prędkości obrotowe podlegał przeglądowi i remontowi po przepracowaniu non stop 209-291 dób.

Turbozespół pompowy o wydajności 11m3/min

W 1930 roku po zastosowaniu turbopompy A.Borsiga agregat był już zbędny. Turbozespół pompowy Borsiga zbudowany był z dwustopniowej turbiny wysokiego ciśnienia i odśrodkowej pompy wirowej firmy Sulzer.

Powietrznia

W roku 1929 firma Hersto B.S. Kesselwerk z Gliwic wybudowała budynek zbiornika kompensacyjnego (powietrznię).

Zbiornik dzięki zgromadzonemu w nim powietrzu (16 000 l) pełnił rolę amortyzatora w momencie uruchamiania turbopompy. Gwałtowne nadciśnienie mogłoby spowodować rozerwanie rurociągu tłocznego. Budynek powietrzni to drewniana konstrukcja postawiona na murowanym cokole o rzucie 8-boku foremnego, średnicy 1,75 m i wysokości 6,5 m. W części podziemnej cokół przechodzi w studnię, na której dnie biegnie rurociąg tłoczny, w który wpięty jest zbiornik kompensacyjny w kształcie pionowego walca.

Wybudowano podziemny zbiornik na wodę o pojemności 6000 m3 oraz warsztat, magazyn, łaźnię, garaże, budynki straży pożarnej, komin. Wykonano kolejny odwiert głębinowy „Zawada IV” oraz wybudowano 3km od stacji studnię „Jelina”. Wybudowano również dużą kotłownię z dwoma olbrzymimi wysokoprężnymi kotłami parowymi.

Stacja wodociągowa do 1967 roku pracowała w oparciu o zespoły kotłów parowych, które następnie zastąpiono zespołami pompowymi napędzanymi silnikami elektrycznymi o napięciu 6 kV. W związku z tym wybudowano nową rozdzielnię, a niepotrzebną już kotłownię zamknięto.

Ostatnia modernizacja stacji miała miejsce w 2001 roku, a polegała na wymianie zespołów pompowych i sieci wodociągowej, zastosowaniu nowoczesnych metod sterowania ciśnieniem i wydajnością oraz unowocześnieniu rozdzielni zasilającej.

31 maja 1991 roku Stacja Uzdatniania Wody „Zawada” wpisana została do rejestru zabytków województwa śląskiego.

(źródło: Szlak Zabytków Techniki, www.gpw-zawada.pl)

Elewator węglowy - Tarnowskie Góry

Elewator węglowy w Tarnowskich Górach to konstrukcja żelbetonowa , jedna z czterech w Polsce. Podobny elewatory ustawiono w Gdyni, Krakowie i Warszawie. Został zakupiony w USA z firmy Ross and White Company i w całości przetransportowany do kraju po II Wojnie Światowej. Wieża służyła do obsługi parowozów, czyli nawadniania, nawęglania i odpopielania. Potrafiła w ciągu kilku minut kompleksowo obsłużyć parowóz. Urządzenie posiada zasobnik górny o pojemności 200-500 t węgla i całkowicie zmechanizowane zasilanie zasobnika, jak również podawanie węgla na parowozy.

PKP ma w planach wyburzenie tego obiektu.

EC Szombierki - Bytom

Charakterystycznym elementem krajobrazu Bytomia są między innymi trzy kominy elektrowni Szombierki. Zakład wybudowano w pobliżu kopalni Bobrek, za torami kolejowymi łączącymi Bytom z Gliwicami. Roboty ziemne związane z budową jednej z największych elektrowni węglowych na Śląsku, rozpoczęto przed I wojną światową. Jej usytuowanie, wewnątrz trójkąta który tworzą linie kolejowe pozwoliłoby do obrony elektrowni wykorzystać pancerne pociągi.

Budowę zakładu rozpoczęto po zakończeniu I wojny światowej, a inwestorem była należąca do Joanny Gryzik, spadkobierczyni majątku Karola Goduli, spółka Schaffgotsch Bergwerksgesellschaft GmbH. Zakład otwarto 29 listopada 1920 roku. Powierzchnia użytkowa całego kompleksu wynosi ponad 36 tys. m kw, a kubatura 322 tys. m sześć. 

Cały kompleks budynków zaprojektował słynny duet architektów, Georg i Emil Zillmannowie. Przepięknie zaprojektowane budynki wzniesiono na 14 hektarowym terenie z cegły zwykłej, klinkierowej i glazurowanej. W skład kompleksu wchodziły: potężny budynek administracyjny, maszynownia, kotłownia, pompownia, rozdzielnia, wieża wodna „zegarowa”, wieża węglowa, budynek mieszkalny, chłodnie kominowe, zbiorniki wodne, warsztaty, stajnie dla koni oraz trzy kominy. Najwyższy komin ma 120 m wysokości, średnicę u podstawy 10,6 m, średnicę wylotu 6,6 m i wybudowano go w 1937 roku. Największym budynkiem jest hala maszynowni o powierzchni 2800 m kw i kubaturze ponad 52 tys. m sześć. W 1925 roku na wieży zamontowano podświetlany, czterostronny zegar marki Siemens und Halske, którego tarcze maja 5 metrów średnicy. Krótka wskazówka zegara ma 3 metry długości. Zegar na wieży sprzężony był z 50 zegarami na terenie zakładu. Pierwsze zainstalowane były cztery dwurusztowe kotły typu „Babcock”. Turbogenerator firmy WUMAG miał moc 12,8 MW. Między 1926 a 1937 rokiem rozbudowano kotłownię i maszynownię instalując 19 kolejnych kotłów jedno, dwu i trzyrusztowych. Dzięki temu moc elektrowni wzrosła z 12.8 MW w 1920 r. do 92 MW w 1944 r. W elektrowni pracowało wówczas 900 osób.

Elektrownia Szombierki dostarczała prąd do kopalń: Bobrek, Szombierki, Rozbark, Powstańców Śląskich, Karol, Paweł oraz do huty Bobrek i Pokój.

W celu zmniejszenia kosztów dostawy węgla w 1937 roku uruchomiono taśmociąg łączący elektrownię z pobliska kopalnią Bobrek. Wcześniej węgiel z kopalni Szombierki dowożono wąskotorówką. Szczęśliwe zakład w czasie II wojny światowej nie odniósł większych szkód. Wkrótce po wkroczeniu Armii Czerwonej do Bytomia Rosjanie zdemontowali część urządzeń i wywieźli je na wschód. Zdemontowano i wywieziono między innymi 3 kotły rusztowe, turbozespół i 2 transformatory. Zaraz po zakończeniu wojny władze przystąpiły do odbudowy elektrowni by uzyskać dawną moc. W 1955 roku elektrownia osiągnęła 108 MW mocy. Osiągnięto to wymieniając starsze urządzenia i montując 3 kotły pyłowe typu La Mont produkcji szwedzkiej. Zamontowano również 2 turbogeneratory typu Skoda o mocy 35 MW. Odbudowujący się po wojnie kraj, zakłady produkcyjne, huty, kopalnie, potrzebowały coraz więcej energii. 

W 1958 roku elektrownię Szombierki włączono do przedsiębiorstwa „Zakłady Energetyczne Okręgu Południowego” w Katowicach. Od 1965 r. elektrownia coraz mniej produkowała energii, a coraz więcej ciepła dla nowo powstających osiedli mieszkaniowych. W 1969 roku elektrownia zmniejszyła moc do 68 MW. W kwietniu 1974 r. połączono elektrownię Szombierki i Miechowice tworząc „Zespół Elektrowni Bytom”. W 1976 r. nastąpiła kolejna zmiana, do elektrowni Szombierki i Miechowice dołączono elektrownię Zabrze i Halemba tworząc „Zespół Elektrowni Górnośląskich – Zachód”. W latach 70-tych XX w. zamontowano kocioł wodny typu WR25 oraz wybudowano rurociąg ciepłowniczy magistrali „Północnej”. W latach 80-tych dokonano kolejnych inwestycji. W roku 1980 wybudowano południową magistralę ciepłowniczą w kierunku osiedla Arki Bożka oraz zamontowano wymienniki ciepła 6 i 7. W 1987 wybudowano rurociąg parowy dla Zakładów Gumowych Górnictwa w Łagiewnikach. W 1992 roku uruchomiono parowy kocioł rusztowy OR-32. W 1993 roku ukończono budowę magistrali spinającej EC Szombierki z elektrownią Miechowice.

Od tego czasu znaczenie EC Szombierki jako dostawcy energii i ciepła drastycznie spadło. Dodatkowo sytuacja pogorszyła się gdy w 1998 roku, gdy weszły nowe normy ekologiczne i elektrownia przestała produkować energię elektryczną. Zakład zatrudniał wówczas zaledwie 97 osób.

Stopniowo zakład zawieszał produkcję a spółka w budynkach elektrowni zaczęła organizować różne wydarzenia kulturalne. Za działalność kulturalną ZEC Bytom w 2006 otrzymał nagrodę. W 2010 r. Elektrociepłownię Szombierki włączono do Szlaku Zabytków Techniki. Rok później zakład przejęło fińskie konsorcjum Fortum.

W kwietniu 2015 r. UM Bytom wydał zgodę firmie Fortum na wyburzenie pięciu chłodni kominowych. W lipcu 2015 roku doszczętnie spaliło się 20 m nieczynnego, zabytkowego taśmociągu prowadzącego z kopalni Bobrek. W czasie kiedy właścicielem było Fortum z terenu elektrowni w dziwnych okolicznościach zniknęło 800 m kw kostki brukowej oraz wycięto szyny kolejowe i zdemontowano rurociąg ciepłowniczy. Z hal znikły wszystkie urządzenia.

W 2016 roku EC Szombierki od Fortum odkupiła spółka Rezonator.

(źródło: "Historia Szombierek" - J.Larisch, "Z biegiem Bytomki"- L.Kłos, E.Wieczorek)

Wnętrze elektrowni

Tunele techniczne

Mapa z lat 30-tych XX w.