W Żarkach, na Kirkowie, przy ul.
Polnej, zachował się jeden z największych żydowskich cmentarzy na
jurze.
To jeden z trzech cmentarzy żydowski w
Żarkach, który został założony w 1821 roku, przetrwał i zajmuje
powierzchnię 1,5 ha. Drugi znajdował się przy ul Górki. Dziś
upamiętnia go pomnik z fragmentem wmurowanej macewy.
Do naszych czasów na kirkucie przy ul.
Polnej zachowało się ok. 1100 macew w całości lub częściowo
uszkodzonych. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1835 roku.
W przypadku cmentarzy żydowskich
istotną zasadą jest nienaruszalność grobu. Cmentarzy żydowskich
nie wolno rozkopywać, likwidować, a grób nie może być ponownie
wykorzystany.
Jeśli cmentarz jest już przepełniony
i nie ma możliwości dokupienia gruntu, na starych grobach usypywano
grubą warstwę ziemi, w której grzebano kolejne zwłoki.
Cechą charakterystyczną cmentarzy
żydowskich jest podział terenu na część męską, żeńską i
dziecięcą. W pobliżu wejścia chowano osoby zasłużone dla
lokalnej ludności, rabinów, cadyków.
Na cmentarzach żydowski zakopywano
również zniszczone wyposażenie synagog zawierające imię Boga,
np. zniszczone zwoje Tory.
Macewy czyli tablice nagrobne mają
zwykle formę prostokąta i wykonane są z szarego lub żółtego
piaskowca, czasami granitu i wapienia. Nawiązują kształtem do
bramy, symbolu przejścia z życia ziemskiego do życia w innym
świecie. Macewa ma najczęściej półkoliste lub trójkątne
zwieńczenie. Występuje również zwieńczenie prostokątne. Zazwyczaj
zwrócona jest w kierunku wschodnim. Żydowskie nagrobki były kiedyś
malowane na żółto, niebiesko lub czerwono.
Macewa składa się z niewielkiego
cokołu, części środkowej z inskrypcją i części reliefowej. W
części reliefowej w symboliczny sposób prezentowano imię lub
przydomek zmarłego, jego zawód lub pełnioną funkcję, cechy
charakteru lub zasługi dla gminy. Najważniejsze są symbole
umieszczone pośrodku. Rzadkością są macewy żeliwne, które w
przypadku Żarek zachowały się trzy, niestety w stanie uszkodzonym.
Znaleziono je na terenie Sanktuarium Leśniowskim. W czasie wojny
Niemcy żeliwne macewy kazali wywieźć, prawdopodobnie w celu
przetopienia.
Symbolika na macewach zaczęła pojawia
się w XVI wieku:
menora, święty siedmioramienny
świecznik – symbol judaizmu
winne grona – symbol ludu Izraela,
owocnej pracy i bogactwa duchowego; w przypadku nagrobka kobiecego
płodność
lew – znak pokolenia Judy
świecznik – najczęstszy symbol
nagrobków kobiecych jako, że kobieta strzeże ogniska domowego i
zapala świece na szabat
dłonie w geście błogosławieństwa –
symbol na nagrobkach mężczyzn z pochodzenia kohanim (kapłan) z rodu
Aarona
misa i dzban – na nagrobkach
pozostałych potomków Lewiego
księgi – symbol zawodu księgarza,
uczonego, studiującego Torę, rabina, nauczyciela
korona – zwieńczenie Tory, symbol
pobożności i uczoności; przekrzywiona oznaczała, że nieboszczyk
był głową rodziny lub gminy
skarbonka, puszka ofiarna – symbol
dobroczynności zmarłego i hojności wobec potrzebujących
gęsie pióro lub kałamarz – symbol
sofera przepisującego tekst Tory
lancet – symbol mohera dokonującego
obrzezań
moździerz – symbol aptekarza
wąż Eskulapa – symbol lekarza
złamane drzewo – symbol nagłej
śmierci; jeśli z drzewa wyrastają liście śmierć w młodym wieku
całun, kolumny – symbole śmierci
palma – symbol Judy, obfitości i
narodowego odkupienia
instrumenty muzyczne – symbol
artysty, muzyka; odnoszą się do imienia Miriam
Niektóre imiona zmarłych
symbolizowały wyobrażenia zwierząt:
lew – Ariego, Lejba, Judę
jeleń – Cwiego, Hirsza, Naftalego
niedźwiedź – Downa, Bera
wilk – Wolfa, Zeewa, Beniamina
ptak – Ciporę, Fejgę
gołębica – Jonę, Taube
pelikan – symbol rodzicielskiej
troski i poświęcenia
Na macewach spotyka się czasami symbol
wyrzeźbionej kłódki lub rygla, który nawiązuje do dawnego
zwyczaju składania do grobu kłódki; zmarły nie może przekazywać
tego co się dzieje na tamtym świecie.
Dla okazania szacunku zmarłym na
terenie cmentarza żydowskiego nie wolno spożywać jedzenia, pić, a
mężczyźni powinni nosić nakrycie głowy.
Nie można również skracać sobie
drogi przez cmentarz.
Źródło: Żydowski Instytut
Historyczny; Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Łodzi
